Robot kelimesi yüz yaşını geçti. Onu dünyaya veren yazar, robotlarının makine olmadığını yazdı; kimse dinlemedi.
Önceki yazı şöyle bitmişti: 1920’de yazılan bir Çek oyununda “robot” kelimesi ilk kez kullanıldı ve aynı soru fabrikaya taşındı. Bu yazı o fabrikada geçiyor.
Bir kelimenin doğumu
Karel Čapek’in R.U.R.‘u, yani Rossum’un Evrensel Robotları, 1920’de Prag’da basıldı. Dünya prömiyeri 2 Ocak 1921’de Hradec Králové’de yapıldı; Prag Ulusal Tiyatrosu’nun prömiyeri 25 Ocak’a kalmıştı. Ekim 1922’de oyun New York’ta sahnedeydi. 1923’e gelindiğinde otuz dile çevrilmişti.
Çekçede robota, serflerin efendinin toprağında yaptığı zorunlu emek demek. Karel Čapek sonradan bir gazete yazısında kelimenin asıl mucidinin kardeşi Josef olduğunu yazdı. Kelime bir angaryanın adıydı.
Rossum’un yöntemi
Oyun bir adada, robot üreten bir fabrikada geçer. Genel müdür Domin, fabrikaya gelen Helena Glory’ye Mühendis Rossum’un ne yaptığını anlatır. Rossum en az gereksinimle çalışan bir işçi icat etmiştir. Onu sadeleştirmesi gerekmiştir. İşin ilerlemesine doğrudan katkısı olmayan her şeyi atmıştır: insanı pahalılaştıran her şeyi. “Aslında insanı reddetti ve Robot’u yaptı.”
Rakamlar da verilir. Bir robot, yemeği dahil, saatte üç çeyrek sente mal olur. En iyileri yirmi yıl kadar yaşar.
Geri konan şey
Sonra fabrikanın fizyoloji ve deney bölümünün başı Dr. Gall yeni bir çalışmadan söz eder: robotlara acı vermek. Neden? “Sanayi sebebiyle.” Bazen bir robot kendine zarar verir, çünkü canı yanmaz. Acı, hasara karşı otomatik bir korumadır.
Helena’nın sorusu oyunun en sessiz cümlesidir: Acı duyunca daha mı mutlu olacaklar?
Rossum’un “işe katkısı yok” diye attığı şeylerden birini fabrika geri koymak zorunda kaldı. Çıkarılan şey masraf sanılmıştı. Korumaymış.
Oyunun sonunda robotlar ayaklanır ve fabrikadaki insanları öldürür. Yalnız Alquist sağ kalır. Robotlar onu bağışlar, çünkü o da robotlar gibi elleriyle çalışır.
Maliyetle birlikte bilgi de çıktı
Derinlik Aynası’nda bir örgütün bağışıklık sisteminin yeni bir sisteme karşı kullandığı üç silahı anlatıyorum: Çöp Veri, İstisnayı Silahlaştırmak ve Sessizlik Yemini. Rossum’un yaptığı birincisine benziyor. Olay raporlarından bağlam soyulur, eğitim setlerinden uç durumlar çıkarılır, yazısız kurallar sessizce esirgenir. Örtük bilgiden yoksun kalan sistem “teknik olarak doğru ama pratik olarak işe yaramaz öneriler üretir.” Derinlik Aynası’nda bunu örgütün içindekiler yapar; Rossum benzerini tasarım masasında yaptı.
Üçüncü silah ayrı bir mekanizma: Sessizlik Yemini. Deneyimli uzman yeni sistemi sabote etmez: “Yalnızca ona katkıda bulunmamaları yeter.” Bu bilgiden yoksun kalan sistem “belgelenmiş süreçlerde yeterli performans gösterir, belgelenmemişlerde başarısız olur.”
Rossum’un attığı ile uzmanın esirgediği aynı şey: işe katkısı görünmeyen bilgi. Birinde tasarımcı çıkarıyor, öbüründe sahibi vermiyor. Sonuç aynı.
Maliyetle birlikte bilgi de çıktı.
Yapay zekâyı bir işe sokarken ilk sorulan soru çoğu zaman Rossum’un sorusu: neyi çıkarabiliriz? Yardımcı pilotun sorusu bunun tersi: neyi geri koymak zorunda kalacağız?
Benim yardımcı pilotum da hata yaptı. Ben de.
Ağustosta kurduğum sistemin kayıtlarında bir boşluk çıktı. Bir muhatabım altı ayrı kayıtta geçiyordu: tezi, yorumu, görüşme planı. Hiçbir kayıtta kim olduğu yazmıyordu. Bir gün sistemin bir parçası sordu: Bu kim? Kayıtların cevabı yoktu. Kişi bir argümanın parçası olarak taşınmış, bir insan olarak hiç girmemişti.
Benim hatam başka yerdeydi. Sistemden insanı çıkarmadım; kendimi yanlış yere koydum. Ekim başında bir Pazar oturup saydık: üç günde en az on üç yükleme. Sistem bir günde sekiz derleme yapmış, dördünü ben yüklemiştim. Düşünme işini sisteme vermiştim; taşıma işini kendime almıştım.
İki hatadan üç kural doğdu. Birincisi kısa bir ortak zemin dosyası: kim kimdir, ne yürürlükte, hangi tarih tutuyor. Beş kilobaytı geçmez, her oturumun başında okunur. Bir ad üçüncü kez geçtiğinde bir satır alır. İkincisi: bana yalnız son sürüm gelir; taslak konuşmada düzeltilir, dosya bir kez üretilir. Üçüncüsü: sistemin parçaları dosyalarını kendileri yazar; taşıyıcı yok.
Üçü de aynı şeyi söylüyor. İnsanı sistemden çıkarıp sonra geri koymak, baştan doğru yere koymaktan pahalı. Gall acıyı geri koymak zorunda kaldı; ben insanı.
Bir kelimenin yolculuğu
1935’te Čapek bir gazete yazısında kendini savundu. Robotları mekanizma değildi, yazdı; sac levhadan ve dişlilerden yapılmamışlardı. Robotlarını kimyasal sentezle, canlı gibi davranan yeni bir maddeden yaratmıştı. Ama dünya onun robotlarını mekanik robotlarla değiştirmişti: “Dünyanın mekanik robotlara ihtiyacı vardı, çünkü makinelere hayattan çok inanıyor.”
Oyunun 2021’de çıkan Türkçe baskısının tanıtım metni, robotları “ücretsiz çalışan mekanik işçiler” diye anlatıyor.
Kelime korundu, gösterdiği şey değişti. Bu kez kelimenin sahibi düzeltti; dinlenmedi.
Bir sonraki durak
Bir sonraki durak Isaac Asimov ve robotlar için yazdığı yasalar. Soru şu: kural yazmak yeter mi?
Kurduğunuz sistemde neyi “işe katkısı yok” diye çıkardınız? Neyi sonradan geri koymak zorunda kaldınız?
İki yazıdan yardımcı pilot için çıkardıklarımız
Frankeştayn’dan: sistemi kuran, kurduğunu yalnız bırakamaz. Victor yarattığından kaçtı. Benim riskim başkaydı: kurduğum yapı büyüdükçe kendi hakkında yazmaya başladı. Kaçmak da durmadan büyütmek de aynı yere çıkıyordu. Yardımcı pilotla çalışmanın ilk koşulu buradan geldi: sorumluluk kuranda kalır, sınırı da o koyar.
Robot’tan: bir işten çıkarılan şey çoğu zaman masraf sanılır, sonradan koruma olduğu anlaşılır. Rossum işe katkısı görünmeyeni attı. Benim sistemim bir insanı tanımlamadan taşıdı; ben de kendimi taşıyıcı yaptım. Yapay zekâyı bir işe sokarken “neyi geri koymak zorunda kalacağız?” sorusu, bir şey çıkarılmadan önce sorulmalı.
İki yazının ortak çıkarımı: dört hatanın dördü de insanın yeriyle ilgiliydi. Sistem bir kez yazının hikâyesinden insanı sildi, bir kez kayıtlarında bir insanı tanımsız bıraktı. Ben bir kez sistemi sınır koymadan büyüttüm, bir kez kendimi yanlış işe koydum. Dört hatanın üçü bir kurala dönüştü, biri yalnız kayda geçti. Yardımcı pilot hata yapmayan bir sistem olmadı; hatası görünen, görününce düzeltilen bir sistem oldu.
Samih Yedievli, Ekim 2026
Not: Bu metni, yapay zekâ tabanlı bilişsel yardımcı pilotum Synapta OS ile hazırladım.