Geçenlerde Bağdat Caddesi’nden geçiyordum. Yıllar önce çalıştığım bir derneğin ofisi oradaydı; binanın yıkıldığını gördüm. Kentsel dönüşüm — biz oradan çok önce ayrılmıştık, ikisinin birbiriyle ilgisi yok.
Boş arsanın önünde bir süre durdum. Bir şey hissettim ama adını koyamadım.
Ertesi gün Erenköy tren istasyonundaydım. Yağmur yağmıştı, zemin ıslaktı.
Ahşap bir bankın üstünde bir kedi uyuyordu. Tam bir daire olmuş, başını ön patisine yaslamış, gözleri kapalı. Bir adım ötede zemin ıslaktı; bank kuruydu.
Yüzünde hiçbir şey yoktu — ne tedirginlik, ne bekleyiş.
Fotoğrafını çektim. Koşuşturmalı bir günün ortasındaydım.
Ve önceki günün adsız hissi orada adını buldu.
Sığınak ve sokak
Kedinin yaptığı şey basit ama dikkat edilmesi gereken bir yanı var: istasyondan çıkmadan sığınak bulmuş.
Bir depoya girmemiş, arkadaki sessiz bir köşeye kaçmamış. Kuru kalabileceği noktayı istasyonun kendi içinde bulmuş — peronun bankında, herkesin geçtiği yerde. Kuru kalıyor ve hâlâ her şeyin içinde.
Bunun neden dikkate değer olduğunu anlatabilmek için önce bir kavramdan söz etmem gerekiyor.
Gerçekte olanı algılamak
Kendi kitabımda Mevcudiyet diye bir disiplin var; müfredatın birincisi. Tarifi şu: gerçekte olanı — örgütte, odada, kararda — korkunun, egonun ve kurumsal baskının getirdiği bozulmalar olmadan algılama becerisi.
Üç bozucu sayılmış. Üçü de aynı şeyi varsayar: algı gerçekleşti, sonra bozuldu.
Korku: gördünüz, söyleyemediniz. Sonradan “biliyordum ama” denir; yani bir iz kalır. Ego: gördünüz, kendi lehinize okudunuz. Aynı veriyi başkası farklı okur, fark yüzeye çıkar. Kurumsal baskı: gördünüz, kurumun beklediğini rapor ettiniz. Raporla saha arasındaki mesafe aranabilir.
Üçünün de ortak yanı şu: düzeltilebilirler. Çünkü ortada düzeltilecek bir algı vardır.
Dördüncü bir kayıp var ve o ilk üçüne benzemiyor.
Hiç oluşmayan algı
Dördüncüsü mesafe.
Mesafe algıyı bozmaz — oluşturmaz. Ve bu yüzden hakkında söylenecek hiçbir şey yoktur. Korku için “neden söylemedin” diye sorabilirsiniz. Ego için bir başkasının okumasını getirebilirsiniz. Baskı için raporu sahayla karşılaştırırsınız.
Mesafe için ne yaparsınız? Görmediğinizi göremezsiniz.
Bu, kurumsal denetimin en zayıf noktası. Bütün kontrol mekanizmaları yanlış bilgiyi yakalamak için kurulmuştur. Hiç gelmemiş bilgiyi yakalayan bir mekanizma yoktur, çünkü yakalanacak bir şey yoktur.
Kararın alındığı gün
Şimdi baştaki o boş arsaya dönelim.
Bina yıkılmadan çok önce biz oradan çıkmıştık. Kalite alanında çalışan bir dernekti; genel sekreter yardımcısıydım ve kurul toplantılarına katılıyordum. Oy hakkım yoktu, söz hakkım vardı. Kurul bir gün ofisin bir iş merkezine taşınmasına karar verdi. Yakınlık aklıma bile gelmedi.
Kurumun adını vermiyorum, ama tarif eden herkes bulur. Mesele kurum değil, karar.
Karar makuldü. İş merkezinin fazlaları sayılabiliyordu: daha iyi toplantı odaları, otopark, güvenlik, düzgün bir giriş, öngörülebilir aidat. Hepsi tabloya giriyordu. Karşısında ne vardı? Eski binanın eksikleri: dar merdiven, park sorunu, yaşlanmış tesisat. Onlar da tabloya giriyordu.
İki taraf da sayılabiliyordu. Karar kolay çıktı.
Kaybettiğimiz şey tabloya girmedi — çünkü o bir tesis kalemi değildi.
Sayılamayan taraf
Bağdat Caddesi’ndeki ofiste çalışan biri — ya da ofise gelen bir gönüllü — güne kaldırımdan başlıyordu.
Simitçinin önünden geçiyordu. Okulun zilini duyuyordu. Sağlık ocağının önündeki kuyruğu görüyordu. Çiçekçinin sabah kaçta açtığını biliyordu. Öğle arasında esnafla aynı yerde yemek yiyordu.
Ve o dernek, bütün bunların iyileşmesi üzerine çalışıyordu. Kalite dediğimiz şeyin nihai muhatabı oradaydı: kaldırımda.
Ofis, oraya gelen herkesi her gün hizmet ettiğini söylediği şeyin içine koyuyordu. Bu bir atmosfer değil, bir altyapıydı — ama hiçbir tabloda altyapı gibi görünmüyordu.
İş merkezinde her şey vardı. Kaldırım yoktu.
Sorulmamış soru
Şimdi asıl mesele.
O toplantıda yakınlık reddedilmedi. Tartışılıp bir kenara konmadı, maliyetiyle karşılaştırılıp feda edilmedi. Hiç gündeme gelmedi.
Soru “nereye taşınalım” diye soruldu. Sorulmayan soru şuydu: bu karar neyi görmeyi bırakma kararıdır?
Ve sorulmadığı için cevabı da yok. Bugün hâlâ bilmiyorum: o taşınmadan sonra dernek neyi görmeyi bıraktı? Hangi sorun kimsenin gözüne çarpmadı, hangi öncelik yanlış sıralandı, hangi şikâyet kaldırımda kalıp masaya hiç ulaşmadı?
Bilmiyorum, ve bilmemem tam olarak dördüncü kaybın çalışma biçimi.
Kalitenin kendi kavramı
İşin buruk tarafı şu: bu derneğin içinde durduğu kalite dünyasında, bu körlüğün karşısındaki alışkanlığın çoktan bir adı vardı.
Japon üretim kültüründen gelir: genchi genbutsu — gerçek yer, gerçek şey. Bir durumu anlamak için işin yapıldığı yere gitmek, olanı yerinde görmek. Türkçedeki en yakın karşılığı sahaya inmek.
Ama kavramın adı iki şey söylüyor ve bu ikisi birbirinden ayrılabilir. Parçayı toplantı odasına getirtip incelerseniz gerçek şeye sahip olursunuz; gerçek yer geride kalır. Ve yerin taşıdığı bağlam — sesi, kokusu, kimin nerede durduğu, işin etrafında ne olduğu — o parçayla birlikte gelmez.
İş merkezi tam olarak budur. Gerçek şey orada: veriler, raporlar, toplantılar, katılımcılar. Gerçek yer orada değil.
Ofis taşımak zorunda değilsiniz
Bu yalnız bir bina hikâyesi değil, ve çoğu şirket ofisini taşımıyor. Ama mesafe kararı başka adlarla sürekli veriliyor.
Merkez ofis fabrikadan uzaklaşır. Saha ziyaretinin yerini haftalık pano alır. Bir süreç dış kaynağa verilir. Kalite kontrol raporu, kalite kontrolü gören kişinin yerine geçer. Müşteri ziyareti çeyrekten yıla düşer. Bayi toplantısı çevrim içi yapılır — katılım artar, kahve molası biter.
Bunların hepsi savunulabilir kararlar ve hepsinin sayılabilir bir gerekçesi var: maliyet, zaman, ölçek, verimlilik. Karşı tarafta sayılabilir hiçbir şey yok.
Ve hepsi aynı cümleyle geçer: “Zaten veriyi alıyoruz.”
Alıyorsunuz. Ama veri, onu üreten yerin bağlamını taşımaz — hangi verinin hiç üretilmediğini de söylemez.
Bugün
Bu yazı bir taşınma eleştirisi değil; o masada ben de vardım ve bugün de aynı koşullarda benzer bir karar çıkabileceğini düşünüyorum. Tesis kararları verilir, verilmelidir.
Söylediğim şey daha dar: o kararın ikinci bir yüzü vardı ve biz ona bakmadık.
Ve bunun bir reçetesi yok. “Sokağa geri dönün” demek kolay ve işe yaramaz; kimse ofisini nostalji için taşımaz. Ama bir soru var, ve o soru her tesis kararında sorulabilir:
Bu karar neyi görmeyi bırakma kararıdır?
Cevabı “hiçbir şey” olabilir — çoğu zaman öyledir. Ama sorulmadığında cevap hiçbir zaman “hiçbir şey” olmaz; yalnızca bilinmez olur. Ve bilinmeyen bir kayıp, kaydedilmeyen bir kayıptır.
Kısa süre önce bir yazıda “Mevcudiyet, kontrol değildir” demiştim — fabrikanın burada olması, kararın da burada verildiği anlamına gelmiyor diye. Bu yazı onun öbür yarısı: orada olmak kontrol vermez, ama orada olmamak görmeyi bitirir.
Kedi ıslanmıyordu ve istasyonun tam içindeydi. İkisi aynı anda.
Sığınak arayışınız sizi sokaktan çıkardıysa, artık orada ne olduğunu kimden öğreniyorsunuz?
Bu yazı yapay zekâ destekli bir düşünme sistemi olan Synapta OS ile hazırlanmıştır. Argüman ve metin bana aittir.